Opinie
Open Access verdient een faire prijs
Opinie GEWU — Open Access is een belangrijke hefboom om wetenschappelijke kennis breder toegankelijk te maken. Maar echte openheid vraagt ook om een realistisch en duurzaam publicatiemodel, waarin kwaliteit, redactie, peerreview, technische ontsluiting en langetermijnbeschikbaarheid correct worden gefinancierd.
Open toegang is geen gratis productie
GEWU onderschrijft het principe dat publiek gefinancierd onderzoek zo breed mogelijk beschikbaar moet zijn. Wetenschappelijke kennis wint aan maatschappelijke waarde wanneer onderzoekers, professionals, studenten, beleidsmakers en burgers er eenvoudiger toegang toe krijgen. Open Access kan die ambitie versterken.
Daarbij mag echter niet uit het oog worden verloren dat wetenschappelijke publicaties niet vanzelf ontstaan. Achter elk boek, tijdschriftartikel of digitaal platform schuilt een keten van inhoudelijke begeleiding, kwaliteitsbewaking, vormgeving, metadata, distributie, archivering en technologische ondersteuning. Die inspanningen hebben een kostprijs — ook wanneer de lezer uiteindelijk gratis toegang krijgt.
Een duurzaam model voor auteurs, instellingen en uitgevers
Een toekomstgericht Open Access-beleid moet daarom meer doen dan enkel de toegang voor lezers regelen. Het moet ook zorgen voor een evenwichtige financiering van de volledige publicatieketen. Zonder dat evenwicht dreigt de kwaliteit van wetenschappelijke vakliteratuur onder druk te komen, zeker in kleinere taalgebieden en gespecialiseerde vakdomeinen.
Lokale academische en wetenschappelijke uitgevers spelen hierin een cruciale rol. Zij kennen het onderzoeksveld, begeleiden auteurs, investeren in redactionele kwaliteit en zorgen ervoor dat kennis vindbaar, bruikbaar en betrouwbaar blijft. Die rol verdient erkenning in elk debat over Open Access.
Naar faire afspraken
GEWU pleit voor een genuanceerde dialoog tussen overheid, onderzoeksinstellingen, bibliotheken, auteurs en uitgevers. De centrale vraag is niet óf wetenschappelijke kennis toegankelijker moet worden, maar hoe dat op een duurzame, kwalitatieve en faire manier kan gebeuren.
Faire Open Access betekent dat de maatschappelijke ambitie van brede kennisdeling wordt gecombineerd met correcte vergoeding voor de professionele dienstverlening die wetenschappelijke publicaties mogelijk maakt. Alleen zo blijft het ecosysteem gezond: voor onderzoekers, instellingen, lezers én uitgevers.
Standpunt van GEWU
GEWU vraagt dat beleidskeuzes rond Open Access rekening houden met de volledige waardecreatie in wetenschappelijk publiceren. Een beleid dat inzet op openheid, maar onvoldoende oog heeft voor kwaliteit, duurzaamheid en lokale verankering, mist zijn doel. Open Access kan alleen succesvol zijn wanneer het ook fair is.